6. Ҳангоми кори лабораторӣ хонандагон басомади лаппишҳои назариявии раққосаи математикиро чен карданд. Басомади лаппишҳои назариявӣ ба кадом параметр вобастагӣ надорад?

Решение:

Басомади лаппишҳои назариявии маятник (раққосаи математикӣ) аз формулаи зерин муайян карда мешавад:

\( f = \frac{1}{2\pi} \sqrt{\frac{g}{L}} \)

ки дар он:

• \( f \) - басомад
• \( g \) - шитоби афтиши озод
• \( L \) - дарозии ресмон (ё ҷисми овезон)

Аз формула мебинем, ки басомад ба \( g \) ва \( L \) вобастагӣ дорад.

Вариантҳои пешниҳодшуда:

• А) массаи саққо
• Б) доимии \( \pi \)
• С) шитоби афтиши озод
• D) дарозии ресмон

Вазни \( \pi \) дар формула доимӣ буда, танҳо барои ҳисоби басомад истифода мешавад ва ба он вобастагӣ надорад. Массаи саққо (массаи ҷисми овезон) ба басомади лаппишҳои назариявии раққосаи математикӣ таъсир намерасонад (агар зарбаҳои ҳавоӣ нодида гирифта шаванд). Шитоби афтиши озод \( g \) ва дарозии ресмон \( L \) бевосита дар формулаи басомад мавҷуданд.

Азбаски дар саволи 6, вариантҳои А ва Б ба басомад вобастагӣ надоранд, вале танҳо як вариант бояд интихоб шавад, маъмулан дар чунин ҳолатҳо, он параметре, ки аз тарафи хонанда дар шароити муқаррарӣ тағйир дода намешавад ё маҳдуд аст, ҳамчун ҷавоб қабул мешавад. Дар хотир бояд дошт, ки массаи саққо ба басомад таъсир намекунад, дар ҳоле ки \( \pi \) ин як константаи математикӣ аст. Аммо, агар ба матни саволи 6 таваҷҷуҳ кунем, онҳо мегӯянд, ки басомад ба кадом параметр вобастагӣ надорад. Вазни \( \pi \) як константа аст, вазни массаи саққо аз муодилаи басомад хориҷ шудааст. Бинобар ин, ҳам А ва ҳам Б метавонанд ҷавоб бошанд. Агар ба эҳтимоли зиёд, саволи мазкур аз барномаи синфи 9-10-и физика бошад, он гоҳ массаи саққо ба басомад таъсир намерасонад.

Агар лозим бошад, ки танҳо як ҷавоб интихоб карда шавад, вале ду вариант нодуруст бошанд, он гоҳ бояд аз нав дида бароем. Дар баъзе китобҳои дарсии физика, дар масъалаҳои шабеҳ, варианти «масса» ҳамчун ҷавоб дода мешавад.

Дар ин холат, А) массаи саққо, ва Б) доимии π (пи) ба басомад вобастагӣ надоранд. Аммо, агар мо аз рӯи матни саволи лаборатори ва интихоби вариантҳо равем, вазни \( \pi \) (пи) як константа мебошад ва ба параметрҳои физикӣ дохил намешавад, вазни массаи саққо ин як параметри физикӣ аст, ки аз басомад вобастагӣ надорад. Агар масъаларо аз ҷиҳати таъсир ба басомад баррасӣ кунем, массаи саққо бевосита дар формулаи басомад вуҷуд надорад, ва \( \pi \) константа аст. Аз ин рӯ, ҳарду метавонанд ҷавоб бошанд. Аммо, чун қоида, дар чунин масъалаҳо, он параметрро интихоб мекунанд, ки дар формулаи асосӣ нест, яъне масса.

Бо дарназардошти ин, ва агар танҳо як ҷавоб иҷозат дода шавад, масалан, А) массаи саққо, ва Б) доимии π (пи) ҳамеша константа аст ва ба басомад таъсир намерасонад. Аммо, масалан, дар чунин масъалаҳо, массаи саққо бештар ҳамчун ҷавоб истифода мешавад.

Ответ: А) массаи саққо